ภาคเหนือ เป็นแหล่งต้นน้ำธารที่สำคัญยิ่งของประเทศไทย มีภูเขาสูงสลับซับซ้อน ซึ่งชาวไทยภูเขาได้อาศัยอยู่กระจัดกระจาย และมีขนบธรรมเนียมประเพณีและวิถีการดำรงชีวิตแตกต่างไปจากคนไทยพื้นราบโดยทั่วไป
จากสภาพทางภูมิศาสตร์ และประชากรที่มีความหลากหลายในภาคเหนือ ทำให้เกิดปัญหาที่สำคัญของภาคเหนือ ซึ่งมีผลกระทบต่อความมั่นคงและการพัฒนาประเทศโดยสรุปได้ดังนี้
ปัญหาความมั่นคงตามแนวชายแดน
เนื่องจากบริเวณแนวชายแดน มีชนกลุ่มน้อยและชาวไทยภูเขา เผ่าต่างๆ อาศัยอยู่ เขตแดนบางพื้นที่ยังไม่ชัดเจน ผลกระทบจากการสู้รบตามแนวชายแดน และการดูแลเพื่อมนุษยธรรม
ปัญหาการทำลายทรัพยากรป่าไม้
เนื่องจากวิถีทางในการดำรงชีวิตของชาวไทยภูเขา ที่ยึดถือการทำไร่เลื่อนลอยเป็นหลัก ทำให้เกิดความต้องการพื้นที่ทำการเกษตรมากขึ้น และจำนวนประชากรของชนเผ่าเพิ่มขึ้นตลอดเวลา
ปัญหาความยากจนและด้อยโอกาส
เนื่องจากสภาพภูมิประเทศอยู่ท่ามกลางภูเขาสูง ห่างไกลความเจริญ การคมนาคมไม่สะดวก หน่วยงานของรัฐเข้าไปพัฒนาได้ไม่ทั่วถึง และราษฎรส่วนใหญ่มีฐานะยากจนเพราะมีอาชีพด้านการเกษตรเป็นหลัก ต้องพึ่งพาธรรมชาติเป็นส่วนใหญ่
ปัญหายาเสพติด
เนื่องจากราษฎรชาวไทยภูเขาปลูกฝิ่นกันมาหลายชั่วอายุคน และขบวนการค้ายาเสพติดยังคงมีการเคลื่อนไหวและปรับเปลี่ยนรูปแบบตลอดเวลา ทำให้ราษฎรตามแนวชายแดนบางส่วนเข้าไปมีส่วนร่วมกับการค้ายาเสพติด
จากปัญหาดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงทราบจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และตามที่พระองค์ได้เสด็จฯ ทรงเยี่ยมราษฎร พระองค์ได้ทอดพระเนตรความเป็นอยู่ของราษฎร และทรงติดตามเยี่ยมราษฎรด้วยพระองค์เอง เพื่อเป็นข้อมูลในการพระราชทานความช่วยเหลือ ให้มีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ในรูปแบบของ “โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ” ทรงพระราชทานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ เพื่อช่วยเหลือราษฎรผู้ยากไร้ ด้อยโอกาส อยู่ในถิ่นทุรกันดาร ให้ความรู้ทางด้านการเกษตร ประมง ปศุสัตว์ ศิลปาชีพ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สามารถช่วยเหลือทางราชการในการเฝ้าระวังเหตุในพื้นที่ ตลอดทั้งแจ้งข่าวสารได้อย่างมีประสิทธิภาพ ส่งผลให้ราษฎรของพระองค์ท่าน มีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น จะได้ช่วยกันพัฒนาประเทศให้มีความเจริญมั่งคงสถาพร ตลอดไป
โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ
โครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่ตามพระราชดำริ
เป็นพื้นที่เกิดปัญหาการบุกรุกทำลายป่าของราษฎร ปัญหายาเสพติดตามแนวชายแดน และราษฎรชาวไทยภูเขาอาศัยอยู่อย่างกระจัดกระจาย
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงมีพระกรุณาธิคุณ ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ช่วยเหลือราษฎรที่ยากจน ให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น มีการตั้งถิ่นฐานและที่ทำกินเป็นหลักแหล่ง ที่สำคัญยิ่งราษฎรในโครงการต้องรักษาป่าต้นน้ำลำธาร โดยมีการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
รับสมัครราษฎรเข้าร่วมกิจกรรม จำนวน ๔ เผ่า(กะเหรี่ยง,มูเซอ,ลีซอ และอาข่า) โดยมีเป้าหมายที่สำคัญคือ สร้างคนให้ทำหน้าที่รักษาป่า และอยู่กับป่าได้อย่างมีความสุขอย่างยั่งยืน
โครงการสถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ
เป็นพื้นที่ป่าที่ถูกบุกรุก แผ้วถางหลายพื้นที่กลายเป็นภูเขาหัวโล้น จนเป็นพื้นที่เสื่อมโทรม และบริเวณพื้นที่ใกล้เคียงมีแนวโน้มถูกแผ้วถางทำลายป่าเป็นวงกว้างต่อไป
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงมีพระราชประสงค์ให้ยับยั้งการบุกรุกทำลายป่าของราษฎร โดยให้หันมาเรียนรู้การทำเกษตรอย่างถูกหลักวิชาการ และนำไปประกอบอาชีพในพื้นที่ของตนเอง ปลูกจิตสำนึกการอนุรักษ์ป่าเพื่ออยู่ร่วมกับป่าได้อย่างเกื้อกูล ส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ ทำให้เกิดการสร้างงาน สร้างอาชีพ ส่งผลให้ราษฎรมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นเพื่อช่วยกันดูแลรักษาป่าไม้แล่งต้นน้ำลำธารต่อไป
โครงการศิลปาชีพ
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงมีพระราชประสงค์ เพื่อพัฒนาฝีมือด้านงานศิลปาชีพ ภูมิปัญญาท้องถิ่น ส่งเสริมงานหัตถกรรมชาวไทยภูเขา พัฒนาผลิตภัณฑ์ให้มีคุณภาพ และคุณค่ามากขึ้น เป็นการเพิ่มรายได้ให้สมาชิกศิลปาชีพ สามารถพัฒนาคุณภาพชีวิตดีขึ้นได้ ปัจจุบันได้นำผลิตภัณฑ์ของสมาชิกศิลปาชีพ นำไปเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ยังต่างประเทศ เป็นที่รู้จักและชื่นชมโดยทั่วไป
โครงการฟาร์มตัวอย่าง ตามพระราชดำริ
เป็นชุมชนหรือหมู่บ้านที่ประสบปัญหาความยากจน ด้อยโอกาส ขาดทางเลือก ในการประกอบอาชีพ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้พระราชทาน “โครงการฟาร์มตัวอย่าง ตามพระราชดำริ” เพื่อเป็นแหล่งสาธิตและถ่ายทอด ความรู้ด้านการเกษตร ประมง ปศุสัตว์ ศิลปาชีพ รวมถึงการแปรรูปผลผลิตทางการเกษตร การถนอมอาหารออกสู่ตลาด โดยราษฎรในชุมชนศึกษาเรียนรู้ และเป็นแรงงานในฟาร์ม แล้วนำความรู้กลับไปทำในพื้นที่ของตน ทำให้มีรายได้เสริม เป็นการยกระดับคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้น และสามารถช่วยดูแลรักษาป่าได้อย่างเกื้อกูล
โครงการพัฒนาชาวไทยภูเขา อันเนื่องมาจากพระราชดำริ(หมู่บ้านยามชายแดน)
มีลักษณะเป็นหมู่บ้านจัดตั้งขึ้นใหม่บริเวณแนวชายแดน โดยให้ราษฎรได้อาศัยถิ่นฐานเดิม ไม่ต้องอพยพมายังพื้นราบ มีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นจุดเฝ้าตรวจ รายงานข่าวสาร และสามารถรวมกำลังกับหน่วยงานความมั่นคงในพื้นที่ ขัดขวางการกระทำที่ส่งผลต่อความมั่นคงตามแนวชายแดน รวมถึงการดูแลรักษาป่าไม้ ต้นน้ำลำธารสืบไปอย่างยั่งยืน
กลุ่มงานอื่นๆ
เป็นการยกระดับคุณภาพชีวิต อนุรักษ์สภาพป่าที่สมบูรณ์ ฟื้นฟูสภาพป่าที่ถูกทำลาย โดยการทำเพื่อแก้ไขปัญหาที่มีอยู่หลากหลายของแต่ละโครงการให้ลุล่วง และสามารถทำให้ชุมชนหมู่บ้านช่วยเหลือตนเองได้ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะได้ขยายผลของการมีส่วนร่วมของชุมชน ดำเนินกิจกรรมตามที่ต้องการ
โครงการฟื้นฟูระบบนิเวศป่าและน้ำภาคเหนือเฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา(๕ ธันวาคม ๒๕๕๐)
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงให้ความสำคัญของน้ำที่เป็นปัจจัยหลักในการดำรงชีวิตของคนไทยทั้งประเทศ จะเห็นได้จากตลอด ๖๐ ปี ที่เสด็จขึ้นครองราชย์ พระองค์ใช้เวลาส่วนใหญ่ศึกษา และพระราชทานแนวทางเกี่ยวกับน้ำ
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้ทรงเล็งเห็นว่า ประเทศไทยมีแหล่งน้ำที่เกิดจากภูเขาต้นน้ำลำธาร ประเทศไทยไม่มีภูเขาหิมะ หากไม่มีป่าก็จะไม่มีแหล่งกำเนิดและเก็บกักน้ำ
ห้วงที่ผ่านมาได้เกิดวิกฤตด้านทรัพยากรน้ำและป่าไม้อย่างรุนแรง อาทิเช่น น้ำป่าไหลหลาก ดินโคลนถล่ม หมอกควันพิษ ภัยแล้ง น้ำท่วม ซึ่งเกิดจากการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่เกินขีดจำกัด
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้มีพระราชดำริให้แม่ทัพภาคที่ ๓ ร่วมกับ ๑๗ จังหวัดภาคเหนือ ภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน ช่วยกันฟื้นฟูป่าต้นน้ำระบบนิเวศโดยเร็ว
กองทัพภาคที่ ๓ จึงได้จัดทำ “โครงการฟื้นฟูระบบนิเวศป่าและน้ำภาคเหนือเฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา(๕ ธันวาคม ๒๕๕๐)” เพื่อสนอง พระราชดำริของ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ โดยได้กำหนดเป็นพื้นที่วิกฤต จำนวน ๙ ลุ่มน้ำ คือ ลุ่มน้ำปิง ,วัง ,ยม ,น่าน ,สาละวิน ,กก ,สะแกกรัง ,ป่าสัก และเจ้าพระยา มีเนื้อที่ประมาณ ๒๒๒,๑๑๑ ไร่ รวมถึงการปลูกจิตสำนึกให้คนในชาติมีใจรักต้นไม้ รักป่าไม้ โดยให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมทุกขั้นตอน
โครงการความร่วมมือปลูกฝังอุดมการณ์ รักชาติรักภาษาไทย
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จฯ ปฏิบัติพระราชกรณียกิจในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ ทรงมีพระราชดำริแก่แม่ทัพภาค ๓ เมื่อวันที่ ๓ สิงหาคม ๒๕๔๙ ความว่า “ปัจจุบันมีองค์กรต่างชาติเข้ามาสนับสนุนการเรียนภาษาอื่นๆ ในพื้นที่ชนบทและชายแดนมากขึ้น ในขณะที่การเรียนภาษาไทยไม่ได้รับการให้ความสำคัญเท่าที่ควร”
กองทัพภาคที่ ๓ ร่วมกับสำนักบริหารการศึกษานอกโรงเรียน สำนักงานปลัดกระทรวงศึกษาธิการ จัดทำโครงการฯขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อปลูกฝังอุดมการณ์ความรักชาติ รักแผ่นดิน ให้กับราษฎรที่ห่างไกลทุรกันดาร ส่งเสริมการใช้ภาษาไทย สร้างกระบวนการทำงานระหว่างหน่วยงานให้แน่นแฟ้นมากขึ้น
ได้มีการจัดทำเนื้อหาในหลักสูตร ประกอบด้วย อุดมการณ์รักชาติรักแผ่นดิน จิตสำนึกความเป็นไทย รู้ภาษาไทย(ฟัง ,พูด ,อ่าน ,เขียน) ประวัติศาสตร์ชาติไทย วัฒนธรรมไทย ขนบธรรมเนียนประเพณีไทย
ลงนามบันทึกข้อตกลง เมื่อวันที่ ๗ พฤศจิกายน ๒๕๔๙ และได้จัดทำแบบเรียน,จัดการอบรมครู เพื่อให้เกิดผลสัมฤทธิ์ของโครงการอย่างเป็นรูปธรรมต่อไป
ที่มา กองทัพภาคที่ ๓.โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริในพื้นที่กองทัพภาคที่ ๓.http://www.3armyarea-rta.com/Tup33.php
กองทัพภาคที่ ๓ ได้ให้ความสำคัญกับการกำกับดูแลในเรื่องการฝึกศึกษาเป็นอย่างมากเพื่อสร้างกำลังพลให้แข็งแกร่ง มีความพร้อมในการปฏิบัติภารกิจและมีความรับผิดชอบต่อหน้าที่โดยสิ่งที่ แม่ทัพภาคที่ ๓ ได้เน้นย้ำอยู่เสมอก็คือ การทำให้กำลังพลของกองทัพภาคที่ ๓ เป็นผู้ที่มีจิตสำนึกสาธารณะ(Public Mind) ซึ่งพร้อมที่จะสละประโยชน์สุขส่วนตนเพื่อประโยชน์สุขส่วนรวมอยู่เสมอ
การอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ร่วมกับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
